రిజర్వేషన్ల అమలుపై సుప్రీం కోర్టు కీలక తీర్పులు

వర్టికల్ వర్సెస్ హారిజాంటల్ విధానం

భారతదేశంలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు మరియు విద్యాసంస్థల్లో సీట్ల భర్తీకి సంబంధించి రిజర్వేషన్ల అమలు విధానంపై తరచూ అనేక గందరగోళాలు తలెత్తుతుంటాయి. ఈ విషయంలో స్పష్టతనిస్తూ గౌరవనీయ భారత సుప్రీం కోర్టు వివిధ సందర్భాల్లో ఇచ్చిన 4 కీలక తీర్పులు ఈ బ్లాగ్‌లో చూద్దాం.

1. అనిల్ కుమార్ గుప్తా వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ ఉత్తరప్రదేశ్ (1995)

కేసు నేపథ్యం మరియు కోర్టు ఆదేశాలు: ఈ కేసులో ఎమ్‌బిబిఎస్ (M.B.B.S) సీట్ల భర్తీ ప్రక్రియలో జరిగిన లోపాలను సుప్రీం కోర్టు ఎత్తిచూపింది. మొదట ప్రత్యేక రిజర్వేషన్ (Horizontal) సీట్లను భర్తీ చేసి, ఆ తర్వాత ఓపెన్ కేటగిరీ (OC) మెరిట్ స్థానాలను భర్తీ చేయడం పూర్తిగా తప్పుడు విధానమని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.

కోర్టు సూచించిన సరైన విధానం:

• మొదటి దశ: మొదట 50% ఓపెన్ కాంపిటీషన్ (OC) కోటాను కేవలం మెరిట్ ప్రాతిపదికన మాత్రమే భర్తీ చేయాలి.
• రెండవ దశ: ఆ తర్వాత సామాజిక రిజర్వేషన్లయిన ఎస్.సి. (SC), ఎస్.టి. (ST) మరియు బి.సి. (BC) కోటాలను భర్తీ చేయాలి.
• మూడవ దశ: పైన పేర్కొన్న రెండు దశల్లో హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్లకు (మహిళలు, వికలాంగులు మొదలైనవి) చెందిన అభ్యర్థులు ఎంతమంది ఎంపికయ్యారో లెక్కించాలి. ఒకవేళ నిర్ణీత కోటా ఇప్పటికే భర్తీ అయిపోతే ఎలాంటి సమస్యా ఉండదు. ఒకవేళ కొరత ఉంటే, ఆయా సామాజిక కేటగిరీల జాబితాలోని చివరి అభ్యర్థులను తొలగించి, ఆ స్థానాల్లో ఈ ప్రత్యేక కేటగిరీ అభ్యర్థులను సర్దుబాటు చేయాలి.

గమనిక: ఓపెన్ కేటగిరీ (OC) అంటే కేవలం మెరిట్ లిస్ట్ మాత్రమే. అందులో అభ్యర్థుల సామాజిక స్థితితో సంబంధం లేకుండా ఎస్.సి/ఎస్.టి/ఓ.బి.సి అభ్యర్థులైనా సరే తమ మెరిట్ ఆధారంగా సీటు పొందే అర్హత కలిగి ఉంటారు.

ఈ కేస్ యొక్క పూర్తి వివరాల కొరకు Judgement పై క్లిక్ చేయండి

2. రాజేష్ కుమార్ దరియా వర్సెస్ రాజస్థాన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (2007)

ఈ తీర్పులో సుప్రీం కోర్టు 'వర్టికల్' మరియు 'హారిజాంటల్' రిజర్వేషన్ల మధ్య ఉన్న ప్రధాన వ్యత్యాసాన్ని స్పష్టంగా నిర్వచించింది.

• వర్టికల్ రిజర్వేషన్లు (Social Reservations): ఎస్.సి, ఎస్.టి మరియు ఓ.బి.సి లకు కల్పించే సామాజిక రిజర్వేషన్లు దీని కిందకు వస్తాయి. ఈ కేటగిరీలకు చెందిన అభ్యర్థులు తమ స్వంత మెరిట్‌పై ఓపెన్ కేటగిరీలో ఎంపికైతే, వారిని ఆయా రిజర్వేషన్ కోటా కింద లెక్కించకూడదు. ఆయా సామాజిక రిజర్వేషన్ కోటాలు అలాగే పటిష్టంగా ఉంటాయి.
• హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్లు (Special Reservations): మహిళలు, శారీరక వికలాంగులు తదితరులకు ఇచ్చే ప్రత్యేక రిజర్వేషన్లు దీని కిందకు వస్తాయి. వర్టికల్ రిజర్వేషన్లకు వర్తించే మెరిట్ సూత్రం వీటికి వర్తించదు.

ఉదాహరణకు: ఎస్.సి కోటాలో మహిళలకు ప్రత్యేక హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ ఉందనుకుంటే... మొదట ఎస్.సి కోటాను మెరిట్ క్రమంలో భర్తీ చేయాలి. ఆ జాబితాలో ఇప్పటికే తగిన సంఖ్యలో మహిళలు ఎంపికై ఉంటే, ప్రత్యేకంగా మళ్లీ మహిళలను ఎంపిక చేయనవసరం లేదు. ఒకవేళ కొరత ఉంటేనే, జాబితా దిగువన ఉన్న పురుష అభ్యర్థుల స్థానంలో మహిళా అభ్యర్థులను సర్దుబాటు చేయాలి.

ఈ కేస్ యొక్క పూర్తి వివరాల కొరకు Judgement పై క్లిక్ చేయండి

    

3. పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్, ఉత్తరాంచల్ వర్సెస్ మమతా బిష్త్ (2010)

ఈ కేసులో కూడా సుప్రీం కోర్టు 'రాజేష్ కుమార్ దరియా' కేసులోని తీర్పును పునరుద్ఘాటించింది. వర్టికల్ రిజర్వేషన్ కోటాలో మెరిట్ ప్రాతిపదికన ఎంపికైన మహిళలను, మహిళల కోసం కేటాయించిన హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ కిందే లెక్కించాల్సి ఉంటుందని, అంతేకాని వారికి అదనంగా సీట్లు కేటాయించాల్సిన పనిలేదని స్పష్టం చేస్తూ హైకోర్టు ఇచ్చిన తప్పుడు ఉత్తర్వులను కొట్టివేసింది.

ఈ కేస్ యొక్క పూర్తి వివరాల కొరకు Judgement పై క్లిక్ చేయండి

4. జన్‌హిత్ అభియాన్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (2022)

ఈ కీలక కేసులో సుప్రీం కోర్టు దేశంలోని ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాల (EWS) రిజర్వేషన్లపై తీర్పునిచ్చింది. రాజ్యాంగంలోని 103వ సవరణ (EWS రిజర్వేషన్లు) యొక్క చట్టబద్ధతను సవాలు చేస్తూ దాఖలైన పిటిషన్లను విచారించిన కోర్టు, మెజారిటీ ధర్మాసనం నిర్ణయం ప్రకారం ఆ సవాలును కొట్టివేసింది. తద్వారా 103వ రాజ్యాంగ సవరణ సరైనదేనని సుప్రీం కోర్టు తీర్పునిచ్చింది.

ఈ కేస్ యొక్క పూర్తి వివరాల కొరకు Judgement పై క్లిక్ చేయండి

ప్రభుత్వ విధానాలపై దీని ప్రభావం ఏమిటి?

గౌరవనీయ సుప్రీం కోర్టు ఇచ్చిన ఈ వరుస చారిత్రాత్మక తీర్పుల వెలుగులో, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు తమ రిజర్వేషన్ విధానాలను సమీక్షించాల్సి వచ్చింది. దీనిలో భాగంగానే ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం కూడా 'ఏపీ స్టేట్ అండ్ సబోర్డినేట్ సర్వీస్ రూల్స్, 1996' లోని రూల్ 22 కు అవసరమైన సవరణలు చేస్తూ, హారిజాంటల్ రిజర్వేషన్ల అమలుపై స్పష్టమైన, వివరణాత్మక కార్యాచరణ మార్గదర్శకాలను జారీ చేసింది.
ఈ తీర్పుల ద్వారా రిజర్వేషన్ల భర్తీ ప్రక్రియలో పారదర్శకత పెరగడమే కాకుండా, అటు మెరిట్ అభ్యర్థులకు, ఇటు రిజర్వ్‌డ్ అభ్యర్థులకు న్యాయం జరిగేలా స్పష్టమైన మార్గం సుగమమైంది. తదనుగుణంగా, రిట్ పిటిషన్లు మరియు ఇతర విచారణలు/నడక పద్ధతులు పరిష్కరించబడ్డాయి.