Adopt to Thrive

 షెడ్యూల్
[సెక్షన్ 2 లోని క్లాజ్ (zc) చూడండి] 
నిర్దిష్ట వైకల్యం (లేదా ప్రత్యేక వైకల్యం)

1. శారీరక వైకల్యం (Physical disability)

A. చలన వైకల్యం / లోకోమోటర్ వైకల్యం (Locomotor disability)

    కండరాల వ్యవస్థ లేదా నరాల వ్యవస్థ లేదా రెండింటి సమస్యల వల్ల ఒక వ్యక్తి స్వయంగా కదలడానికి మరియు వస్తువులను కదల్చడానికి అవసరమైన నిర్దిష్ట పనులను చేయలేకపోవడాన్ని చలన వైకల్యం అంటారు. దీని పరిధిలోకి వచ్చేవి:

(a) "కుష్టు వ్యాధి నయమైన వ్యక్తి" (Leprosy cured person): కుష్టు వ్యాధి నయమైనప్పటికీ, క్రింది సమస్యలతో బాధపడుతున్న వ్యక్తి:

    (i) చేతులు లేదా కాళ్ళలో స్పర్శ కోల్పోవడం, అలాగే కంటి చూపులో మరియు కనురెప్పలలో స్పర్శ కోల్పోవడం లేదా పక్షవాతం (paresis) కలిగి ఉండి, ఎలాంటి బాహ్య వైకల్యం లేకపోవడం;

  (ii) బాహ్య వైకల్యం మరియు పక్షవాతం ఉన్నప్పటికీ, సాధారణ ఆర్థిక కార్యకలాపాలలో పాల్గొనడానికి వీలుగా చేతులు మరియు కాళ్ళలో తగినంత కదలికను కలిగి ఉండటం;

    (iii) తీవ్రమైన శారీరక వైకల్యంతో పాటు, వృద్ధాప్యం కారణంగా ఎలాంటి సంపాదన గల వృత్తిని చేపట్టలేకపోవడం. "కుష్టు వ్యాధి నయమైన" అనే పదాన్ని దీనికి అనుగుణంగానే అర్థం చేసుకోవాలి;

(b) "సెరిబ్రల్ పాల్సీ" (Cerebral palsy): ఇది శరీర కదలికలు మరియు కండరాల సమన్వయాన్ని ప్రభావితం చేసే, కాలక్రమేణా పెరగని (non-progressive) ఒక నరాల సంబంధిత సమస్యల సమూహం. ఇది సాధారణంగా పుట్టకముందు, పుట్టే సమయంలో లేదా పుట్టిన వెంటనే మెదడులోని ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ నిర్దిష్ట ప్రాంతాలకు జరిగే నష్టం వల్ల సంభవిస్తుంది;

(c) "కురచదనం / మరుగుజ్జుతనం" (Dwarfism): ఒక వ్యక్తి వయసు పెరిగిన తర్వాత (వయోజనుడైన తర్వాత) అతని ఎత్తు 4 అడుగుల 10 అంగుళాలు (147 సెంటీమీటర్లు) లేదా అంతకంటే తక్కువగా ఉండేలా చేసే ఒక వైద్య లేదా జన్యుపరమైన పరిస్థితి;

(d) "మస్కులర్ డిస్ట్రోఫీ" (Muscular dystrophy): ఇది మానవ శరీరాన్ని కదిలించే కండరాలను బలహీనపరిచే వంశపారంపర్య జన్యు కండరాల వ్యాధుల సమూహం. మస్కులర్ డిస్ట్రోఫీ ఉన్న వ్యక్తుల జన్యువులలో తప్పుడు మరియు లోపించిన సమాచారం ఉంటుంది, ఇది ఆరోగ్యకరమైన కండరాలకు అవసరమైన ప్రోటీన్లను తయారు చేయకుండా వారిని నిరోధిస్తుంది. ఇది అస్థిపంజర కండరాల బలహీనత, కండరాల ప్రోటీన్లలో లోపాలు మరియు కండరాల కణాలు, కణజాలాల క్షీణత (మరణం) ద్వారా వర్గీకరించబడుతుంది;

(e) “యాసిడ్ దాడి బాధితుడు/బాధితురాలు” (acid attack victim) అనగా యాసిడ్ లేదా అలాంటి ఇతర తినివేసే (corrosive) పదార్థాన్ని చల్లడం, త్రాగించడం/ఇవ్వడం లేదా ఒలకబోయడం ద్వారా జరిగిన హింసాత్మక దాడి లేదా స్వయంకృతాపరాధం (self-infliction) లేదా ప్రమాదం కారణంగా బాహ్యంగా లేదా అంతర్గతంగా వికృతీకరణకు (disfigured) గురైన వ్యక్తి అని అర్థం.’ (దివ్యాంగుల హక్కుల చట్టం, 2016 (2016 లో 49) యొక్క సెక్షన్ 99 లోని సబ్-సెక్షన్ (1) ద్వారా 22-05-2026 వ తేదీన అమెండ్మెంట్ చేయబడింది).

B. దృష్టి లోపం (Visual impairment)

(a) "అంధత్వం" (Blindness): అందుబాటులో ఉన్న ఉత్తమ చికిత్స/కళ్లద్దాల సవరణ తర్వాత కూడా, ఒక వ్యక్తి క్రింది పరిస్థితులలో దేనినైనా కలిగి ఉండటాన్ని అంధత్వం అంటారు:

        (i) పూర్తిగా చూపు లేకపోవడం; లేదా

    (ii) ఉత్తమమైన చికిత్స/కళ్లద్దాల సవరణ తర్వాత కూడా, మెరుగైన కంటిలో దృష్టి తీక్షణత (visual acuity) 3/60 కంటే తక్కువ లేదా 10/200 (స్నెల్లెన్) కంటే తక్కువగా ఉండటం; లేదా

    (iii) దృష్టి క్షేత్రం (field of vision) యొక్క పరిమితి 10 డిగ్రీల కంటే తక్కువ కోణాన్ని కలిగి ఉండటం.

(b) "అల్ప దృష్టి" (Low-vision): ఒక వ్యక్తి క్రింది పరిస్థితులలో దేనినైనా కలిగి ఉండటాన్ని అల్ప దృష్టి అంటారు:

    (i) అందుబాటులో ఉన్న ఉత్తమ చికిత్స/కళ్లద్దాల సవరణ తర్వాత కూడా, మెరుగైన కంటిలో దృష్టి తీక్షణత 6/18 కి మించకుండా లేదా 20/60 కంటే తక్కువ నుండి 3/60 వరకు లేదా 10/200 (స్నెల్లెన్) వరకు ఉండటం; లేదా

    (ii) దృష్టి క్షేత్రం యొక్క పరిమితి 40 డిగ్రీల నుండి 10 డిగ్రీల లోపు కోణాన్ని కలిగి ఉండటం.

C. వినికిడి లోపం (Hearing impairment)

(a) "బధిరులు / చెవుడు" (Deaf): రెండు చెవులలో మాట్లాడే పౌనఃపున్యాలలో (speech frequencies) 70 DB (డెసిబెల్స్) వినికిడి లోపాన్ని కలిగి ఉన్న వ్యక్తులు;

(b) "మంద బుద్ధిగా వినపడటం" (Hard of hearing): రెండు చెవులలో మాట్లాడే పౌనఃపున్యాలలో 60 DB నుండి 70 DB వరకు వినికిడి లోపాన్ని కలిగి ఉన్న వ్యక్తులు.

D. "వాక్కు మరియు భాషా వైకల్యం" (Speech and language disability)

    లారింగెక్టమీ (స్వరపేటిక తొలగింపు) లేదా అఫేసియా (భాషను అర్థం చేసుకోలేకపోవడం/మాట్లాడలేకపోవడం) వంటి సేంద్రీయ (organic) లేదా నరాల సంబంధిత కారణాల వల్ల, మాట మరియు భాషలోని ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ భాగాలను ప్రభావితం చేసే శాశ్వత వైకల్యాన్ని వాక్కు మరియు భాషా వైకల్యం అంటారు.

2. మేధోపరమైన వైకల్యం (Intellectual disability)

    మేధోపరమైన పనితీరు (ఆలోచించడం/సమీక్షించడం, నేర్చుకోవడం, సమస్యలను పరిష్కరించడం) మరియు రోజువారీ సామాజిక, ఆచరణాత్మక నైపుణ్యాల పరిధిని కవర్ చేసే అనుకూల ప్రవర్తన (adaptive behaviour) రెండింటిలోనూ గణనీయమైన పరిమితులు ఉండటాన్ని మేధోపరమైన వైకల్యం అంటారు. దీని పరిధిలోకి వచ్చేవి:

(a) "నిర్దిష్ట అభ్యాస వైకల్యాలు" (Specific learning disabilities): ఇది మాట్లాడే లేదా వ్రాసే భాషను ప్రాసెస్ చేయడంలో లోపం ఉన్న వివిధ రకాల పరిస్థితుల సమూహం. ఇది అర్థం చేసుకోవడం, మాట్లాడటం, చదవడం, రాయడం, స్పెల్లింగ్ చెప్పడం లేదా గణిత గణనలు (లెక్కలు) చేయడంలో ఇబ్బందిగా వ్యక్తమవుతుంది. దీని పరిధిలోకి గ్రహణశక్తి వైకల్యాలు (perceptual disabilities), డిస్లెక్సియా (చదవడంలో ఇబ్బంది), డిస్గ్రాఫియా (రాయడంలో ఇబ్బంది), డిస్కాల్కులియా (లెక్కలు చేయడంలో ఇబ్బంది), డిస్ప్రాక్సియా (కదలికల సమన్వయ లోపం) మరియు డెవలప్‌మెంటల్ అఫేసియా (భాషా వికాస లోపం) వంటి పరిస్థితులు వస్తాయి;

(b) "ఆటిజం స్పెక్ట్రమ్ డిజార్డర్" (Autism spectrum disorder): ఇది సాధారణంగా జీవితంలోని మొదటి మూడు సంవత్సరాలలో కనిపించే ఒక నాడీ-అభివృద్ధి (neuro-developmental) పరిస్థితి. ఇది ఒక వ్యక్తి కమ్యూనికేట్ చేయడానికి (భావాలను పంచుకోవడానికి), బంధాలను అర్థం చేసుకోవడానికి మరియు ఇతరులతో సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడానికి గల సామర్థ్యాన్ని గణనీయంగా ప్రభావితం చేస్తుంది. ఇది తరచుగా అసాధారణమైన లేదా ఒకే రకమైన ఆచారాలు (రుతువులు) లేదా ప్రవర్తనలతో ముడిపడి ఉంటుంది.

3. మానసిక ప్రవర్తన (Mental behaviour)

    "మానసిక అనారోగ్యం" (Mental illness): అంటే ఆలోచన, మానసిక స్థితి (mood), గ్రహణశక్తి (perception), ఓరియంటేషన్ (సమయ స్థలాల స్పృహ) లేదా జ్ఞాపకశక్తిలో వచ్చే ఒక పెద్ద లోపం/రుగ్మత. ఇది వ్యక్తి యొక్క తీర్పు (judgment), ప్రవర్తన, వాస్తవికతను గుర్తించే సామర్థ్యం లేదా జీవితంలోని సాధారణ అవసరాలను తీర్చుకునే సామర్థ్యాన్ని తీవ్రంగా దెబ్బతీస్తుంది. అయితే, దీని పరిధిలోకి "మందబుద్ధితనం" (retardation) రాదు; ఎందుకంటే మందబుద్ధితనం అనేది ఒక వ్యక్తి యొక్క మనస్సు పూర్తిగా ఎదగకపోవడం లేదా నిలిచిపోవడం వల్ల వచ్చే పరిస్థితి, ఇది ముఖ్యంగా సగటు కంటే తక్కువ తెలివితేటలను కలిగి ఉండటం ద్వారా గుర్తించబడుతుంది.

4. వైకల్యం కలగడానికి గల కారణాలు  (Disability caused due to)

(a) దీర్ఘకాలిక నరాల సంబంధిత సమస్యలు (Chronic neurological conditions), ఉదాహరణకు

(i) "మల్టిపుల్ స్క్లెరోసిస్" (Multiple sclerosis): ఇది మెదడు మరియు వెన్నుపాము యొక్క నరాల కణాల ఆక్సాన్ల (axons) చుట్టూ ఉండే మైలిన్ తొడుగులు (myelin sheaths) దెబ్బతినేలా చేసే ఒక వాపు/ఇన్‌ఫ్లమేటరీ నరాల వ్యాధి. దీనివల్ల మైలిన్ తొడుగులు నశిస్తాయి (demyelination). ఇది మెదడు మరియు వెన్నుపాములోని నరాల కణాలు ఒకదానితో ఒకటి సమాచారాన్ని మార్పిడి చేసుకునే (కమ్యూనికేట్ చేసే) సామర్థ్యాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది;

(ii) "పార్కిన్సన్స్ వ్యాధి" (Parkinson's disease): ఇది నరాల వ్యవస్థకు సంబంధించిన ఒక తీవ్రతరమయ్యే (progressive) వ్యాధి. ఇది వణుకు, కండరాల బిగుతు మరియు నెమ్మదైన, ఖచ్చితత్వం లేని కదలికల ద్వారా గుర్తించబడుతుంది. ఇది ప్రధానంగా మెదడులోని 'బాసల్ గాంగ్లియా' క్షీణత మరియు 'డోపమైన్' అనే న్యూరోట్రాన్స్మిటర్ లోపంతో ముడిపడి ఉండి, మధ్య వయస్కులు మరియు వృద్ధులను ప్రభావితం చేస్తుంది.

(b) రక్త రుగ్మతలు / రక్త సంబంధిత సమస్యలు (Blood disorder)

(i) "హీమోఫీలియా" (Haemophilia): ఇది ఒక వంశపారంపర్య వ్యాధి. ఇది సాధారణంగా మగవారిని మాత్రమే ప్రభావితం చేస్తుంది, కానీ స్త్రీల ద్వారా వారి మగ పిల్లలకు సంక్రమిస్తుంది. ఇది రక్తం గడ్డకట్టే సాధారణ సామర్థ్యం కోల్పోవడం లేదా క్షీణించడం ద్వారా వర్గీకరించబడుతుంది, దీనివల్ల చిన్న గాయం అయినా ప్రాణాంతక రక్తస్రావానికి దారితీయవచ్చు;

(ii) "థలసేమియా" (Thalassemia): ఇది హిమోగ్లోబిన్ పరిమాణం తగ్గడం లేదా పూర్తిగా లేకపోవడం ద్వారా వర్గీకరించబడే వంశపారంపర్య రుగ్మతల సమూహం;

(iii) "సికిల్ సెల్ వ్యాధి" (Sickle cell disease): ఇది ఒక హీమోలిటిక్ (రక్తకణాల నాశనానికి సంబంధించిన) రుగ్మత. ఇది దీర్ఘకాలిక రక్తహీనత, తీవ్రమైన నొప్పులు మరియు కణజాలం, అవయవాల దెబ్బతినడం వల్ల కలిగే వివిధ రకాల ఆరోగ్య సమస్యల ద్వారా వర్గీకరించబడుతుంది. ఇక్కడ "హీమోలిటిక్" అంటే ఎర్ర రక్తకణాల కణ త్వచం (cell membrane) నాశనమవడం, దీని ఫలితంగా హిమోగ్లోబిన్ విడుదలవుతుంది.

5. బహుళ వైకల్యాలు (Multiple Disabilities)

పైన పేర్కొన్న వైకల్యాలలో ఒకటి కంటే ఎక్కువ వైకల్యాలు కలిగి ఉండటాన్ని బహుళ వైకల్యాలు అంటారు. ఇందులో "అంధ-బధిరత్వం" (deaf blindness) కూడా కలిసి ఉంటుంది. అంధ-బధిరత్వం అనగా ఒకే వ్యక్తిలో వినికిడి మరియు దృష్టి లోపాలు రెండూ కలిసి ఉండటం. దీనివల్ల తీవ్రమైన సమాచార మార్పిడి (communication), ఎదుగుదల మరియు విద్యా సంబంధిత సమస్యలు తలెత్తుతాయి.

6. కేంద్ర ప్రభుత్వం ద్వారా నోటిఫై చేయబడే (ప్రకటించబడే) ఇతర కేటగిరీలు ఏదైనా.

* Click here for English.